Prace sondażowe w Toruniu – Glinkach – poszukiwanie masowych mogił

Prace sondażowe na działkach nr 32/17, 44/4 i 44/10, 32/13 obręb 77 w Toruniu – Glinkach przy ul. Poznańskiej przeprowadzono na zlecenie Gminy Miasta Toruń. Celem prac było zweryfikowanie wystąpienia i ewentualna ekshumacja masowych mogił żołnierzy niemieckich i jeńców niemieckich oraz niemieckiej ludności cywilnej z lat 1945-1946 oraz wszelkich innych szczątków ludzkich z mogił masowych.  Wykonawcą prac była firma PU Metodis Agnieszka Milak, Męcka Wola 22, 98-200 Sieradz. Nadzór nad dokumentacją prac sprawował archeolog Maciej Stromski, DETEKT Maciej Stromski Sp. z o.o., Orzeszkowej 5, 83-330 Żukowo.

Torun - poszukiwania mogil

Rys historyczny Stalagu XXC / Stalag 312

Pierwsze niemieckie obozy jenieckie zostały utworzone po agresji na Polskę  w 1939 r. System kontroli nad przepływem jeńców wojennych sprawowany był przez Oberkommando des Heeres (OKH) na terenach operacyjnych, obejmujących obszar działań wojennych oraz przez Oberkommando der Wehrmacht (OKW) na wszystkich terenach nieobjętych działaniami wojennymi. Jeńcy schwytani w bezpośredniej bliskości frontu kierowani byli do obozów przejściowych, a stamtąd – po dokonaniu selekcji – przesyłani do obozów stałych, utworzonych na terenie Rzeszy i państw okupowanych. System ten funkcjonował przez cały okres wojny. Obszar Rzeszy podzielony został na 21 okręgów wojskowych, w każdym okręgu znajdowała się sieć obozów jenieckich, których nazwy odnosiły się do numeru okręgu (np. Stalag II D znajdował się w drugim okręgu wojskowym obejmującym Pomorze Przednie i Pomorze Zachodnie; oznaczenia literowe były nadawane zgodnie z kolejnością powstawania obozów). Niemcy stosowali system podziału na obozy przeznaczone dla szeregowych  i podoficerów (stalagi) oraz na obozy oficerskie (oflagi). Osobną sieć organizacji obozów jenieckich posiadało Luftwaffe. Przez cały okres wojny w 12 tysiącach obozów jenieckich przebywało około 18 milionów żołnierzy z 30 krajów (Sojka 1975, s. 26).

Głównymi ośrodkami izolacji jeńców w XX okręgu wojskowym (obejmującym m.in. Gdańsk, Toruń, Bydgoszcz)  były: Stalag XXA w Toruniu, Stalag XXB w Malborku, Stalag XXC (lub Stalag 312) w Toruniu, oficjalnie podporządkowany komendanturze obozu XXA. W okresie II wojny światowej Toruń nie odegrał znaczącej roli. Miasto zostało szybko zajęte przez wojska niemieckie i pełniło głównie funkcję magazynową i przejściową dla poszczególnych jednostek. Dogodne położenie na zapleczu działań frontowych, dobre połączenia kolejowe oraz zachowane XIX-wieczne fortyfikacje dały podstawy do założenia w Toruniu obozu dla jeńców wojennych Stalag XXA,  a następnie stalagu XX C.

Stalag XXC w Toruniu – Glinkach powstał w 1941 r. w związku z planowaną inwazją Rzeszy Niemieckiej na Związek Radziecki i spodziewanym napływem licznej grupy jeńców radzieckich. Pod budowę nowego obozu przeznaczono rozległy, niezagospodarowany obszar 92 hektarów w pobliżu wsi Glinki. W stalagu przebywali jeńcy praktycznie wszystkich narodowości zaangażowanych w działania zbrojne w Europie. Największą grupę, zwłaszcza pod względem śmiertelności, stanowili jeńcy radzieccy – szacuje się, że 14 tysięcy z nich nie przeżyło pobytu w stalagu.  Po zakończeniu działań zbrojnych w 1945 r. dawny stalag przeszedł pod kontrolę Rosjan – stał się obozem przejściowym dla żołnierzy niemieckich, którzy dostali się do radzieckiej niewoli (zwłaszcza na obszarze Pomorza). W obozie przetrzymywano także niemiecką ludność cywilną. Nowych „lokatorów” obozu na Glinkach wykorzystywano do prac porządkowo – budowlanych w Toruniu i okolicach. Obóz na Glinkach został prawdopodobnie opuszczony w 1947 r. wraz z wywiezieniem ostatniej grupy jeńców i cywili niemieckich na wschód. Szacuje się, że w latach 1945-1947 w obozie w Glinkach zmarło z ran, chorób i warunków bytowych kilka tysięcy osób.

W 1996 r. odkryto masową mogiłę żołnierzy niemieckich na obszarze działki 33/15 – łącznie podjęto szczątki 926 osób. Zgodnie z archiwalnym planem obozu na Glinkach datowanego na lata 1945-1946 (załącznik do sprawozdania) mogiła z 1996 nosiła nr 1 i datowana była na marzec 1945 r.; dwie kolejne masowe mogiły (mogiła 2 – z kwietnia 1945 i mogiła nr 3 z lata 1945 r.) znajdują się terenie zakładu IBF, w pobliżu mogiły odkrytej
w 1996  r. Mogiły nr 2 i 3 nie zostały dokładnie zlokalizowane i wyeksplorowane ze względu na zagospodarowanie terenu, na którym się znajdują . Kolejne 3 mogiły odkryto w 2016 r. w trakcie prac budowlanych na dz. 32/11 oraz na dz. 32/17. Znajdowały się w nich szczątki łącznie 2855 osób. Mogiły z 2016 r. nie zostały ujęte na archiwalnym planie obozu, co może wskazywać na to, że powstały w czasie, gdy autor planu w obozie już nie przebywał. Nie koresponduje to jednak z datami śmierci jeńców ustalonych na podstawie archiwalnych kart zgonów, które wskazywały jako daty zgonów lato 1945 roku. Nie jest znany powód nie ujęcia tych mogił na archiwalnym planie obozu.

Współczesne działki nr 32/17, 44/4 i 44/10, 32/13 obręb 77 stanowiły zachodnią, niezagospodarowaną część stalagu XX C, a po przejęciu infrastruktury obozowej przez Rosjan na części tego obszaru prawdopodobnie utworzono strefę przejściową, przeznaczoną do czasowego przetrzymywania napływających transportów jeńców i cywili. Nie można było także wykluczyć prawdopodobieństwa odkrycia innych, nie ujętych na archiwalnym planie masowych mogił na działkach znajdujących się w tzw. strefie przejściowej lub jej okolicach.

Lokalizacja obszaru objętego poszukiwaniami

Ryc. 1. Lokalizacja obszaru objętego poszukiwaniami na ortofotomapie.

Przebieg i metodyka prac na stanowisku

Poszukiwania w terenie prowadzono od 23 maja do 24 czerwca 2017 r.  Na działkach objętych rozpoznaniem założono ogółem 195 wykopów otwartych (sondaży) o średniej szerokości 1,2-1,5 m i zmiennej długości i głębokości zdeterminowanej warunkami terenowymi i układem nawarstwień glebowych (eksploracja nawarstwień metodą stratygraficzną). Pomiędzy poszczególnymi wykopami otwartymi zachowywano stały odstęp – średnio 1,5 m na obszarach o podwyższonym ryzyku odkrycia masowych mogił (tj. na dz. 32/13 i  wschodniej części dz. 44/10). Na pozostałym obszarze wykopy otwarte lokowane były z zachowaniem większych odstępów ze względu na ograniczenia wynikające z zalesienia działek. Przestrzenie pomiędzy wykopami sondowane były za pomocą odwiertów świdrem geologicznym w celu uchwycenia ewentualnych zaburzeń stratygrafii gruntu. Odwierty pomiędzy poszczególnymi wykopami wykonywano w regularnej siatce od 3 do 5 m.
W wykopach  otwartych dodatkowo wykonywano wiercenia lub wkopy ręczne w przypadku natrafienia na „podejrzane” nawarstwienia (np. piasek przerośnięty korzeniami, co może wskazywać na wcześniejsze naruszenie gruntu) lub na zaciemnienia (w większości pochodzenia naturalnego – negatywy po drzewach). Wykopy otwarte były ręcznie doczyszczane z luźnej ziemi. Ogólna sytuacja stratygraficzna na wszystkich działkach objętych rozpoznaniem była stała: pod warstwą humusu o miąższości 20-30 cm występował żółty, drobno- i średnioziarnisty piasek.

Na bieżąco wykonywano dokumentację fotograficzną – od 23 do 26 maja prowadzono dokumentację ogólną przebiegu prac, od 26 maja przyjęto system dokumentacji każdego wykopu otwartego z osobna (zdjęcia rzutów i profili). Dodatkowo, dokumentowano wkopy pochodzenia antropogenicznego (obiekty), nadając im odrębną numerację w ramach poszczególnych wykopów. Wykonywano także dokumentacją lotniczą z drona zgodnie z postępem robót. Odkryte przedmioty ruchome inwentaryzowano w ramach poszczególnych wykopów. Wszystkie wykopy otwarte zostały namierzone geodezyjnie i naniesione na ortofotoplany w skali 1:1000 (załączniki do sprawozdania).

Szczególnej uwadze i rozpoznaniu poddano wkopy widoczne na mapie topograficznej (ryc. 2; aktualność terenowa – lata 90-te XX wieku) oraz wkopy widoczne na planie obozu z 1945/46 r. (załącznik 1 oraz ryc. 3). Miejsca te mogły zostać wykorzystane jako miejsca masowych pochówków.

Mapa topograficzna z widocznymi wkopami 

Ryc. 2. Mapa topograficzna z widocznymi wkopami  (prawdopodobnie wyrobiska piasku, piaśnice).

lan obozu na Glinkach w latach 1945/46 z zaznaczoną lokalizacją wkopów

Ryc. 3. Plan obozu na Glinkach w latach 1945/46 z zaznaczoną lokalizacją wkopów.

 

Do wytypowania miejsc podlegającemu rozpoznaniu posłużono się także warstwą interpretacyjną ISOK cieniowanie dostępnej na stronie geoportal.gov.pl (ryc. 4). Na jej podstawie ustalono lokalizację baterii dział (nr 5) oraz innych form terenowych, prawdopodobnie także związanych z umocnieniami artyleryjskimi. Wszystkie formy znajdowały się na dz. 44/4.

Dz. 44/4 z lokalizacją form terenowych podlegających weryfikacji

Ryc. 4. Dz. 44/4 z lokalizacją form terenowych podlegających weryfikacji.

Podsumowanie

W efekcie przeprowadzonych na działkach nr 32/17, 44/4 i 44/10, 32/13 obręb 77 w Toruniu – Glinkach prac sondażowych nie stwierdzono występowania masowych mogił i szczątków ludzkich.  Prawdopodobnie nie naruszone mogiły znajdują się terenie zakładu IBF (zgodnie z lokalizacją z archiwalnego planu obozu – załącznik 3, mogiła nr 2 i 3). Obiekty zarejestrowane w sondażach nr 67 i 72 można zinterpretować jako pozostałości rowu / rowów przeciwpancernych (oznaczony na załączniku nr 3 – Panzergraben). Jego lokalizacja wskazana została przez świadka – Niemca, który przebywał w obozie w Glinkach i ze względu na upływ czasu należy ją traktować jako orientacyjną. W związku z tym uzasadnione jest powiązanie rzeczywistego przebiegu rowu / rowów przeciwpancernych z dwoma wykopami oznaczonymi na archiwalnym planie obozu (nr 4 na ryc. 3). Za powiązaniem obiektów z sondaży 67 i 72 z rowem przeciwpancernym przemawiają ich wymiary, jak również lokalizacja przy ul. Poznańskiej, co ma uzasadnienie taktyczne – rowy ograniczały możliwość przejazdu w rejonie drogi.   Wg relacji świadka, rów przeciwpancerny był wykorzystany jako miejsce pochówków niemieckich jeńców wojennych i ludności cywilnej, jednak ze względu na przesunięcie ok. 60 m na północ przebiegu współczesnej ul. Poznańskiej i budowy drogi ekspresowej S10 ok. 80% powierzchni prawdopodobnego rowu / rowów przeciwpancernych jest niedostępne do weryfikacji i eksploracji – znajduje się pod nawierzchnią dróg.

oś kolejki wąskotorowej znaleziska z rowu przeciwpancernego znaleziska z rowu przeciwpancernego znaleziska z rowu przeciwpancernego znaleziska z rowu przeciwpancernego znaleziska z rowu przeciwpancernego ogrodzenie wewnętrzne obozu