Nadzór archeologiczny Gdańsk, Wyspa Spichrzów, przebudowa ul. Stągiewnej (etap 1 i 2)

Nadzór archeologiczny na Wyspie Spichrzów w Gdańsku w ramach inwestycji pn. „Przebudowa ulicy Stągiewnej” (etap 1 i 2)” prowadzono od 01.03.2016 r. do 30.11.2016 r. Główne natężenie prac ziemnych, związanych zwłaszcza z budową mediów, miało miejsce w okresie od marca do końca maja 2016 r. – w tym okresie codziennie nadzorowano przebieg prac w terenie.

W kolejnych miesiącach prace budowlane związane były przede wszystkim z budową nawierzchni na obszarach już wcześniej naruszonych pracami ziemnymi lub w obrębie współczesnych warstw niwelacyjnych. Na bieżąco wykonywano (w miarę możliwości technicznych) dokumentację fotograficzną rzutów i profili wykopów. Odkryte zabytki nieruchome zostały zinwentaryzowane na planach w skali 1:200. Odkryte ruchome zabytki archeologiczne inwentaryzowano z podziałem na zabytki masowe i wydzielone.

obszar objęty nadzorem archeologicznym, Gdańsk, Wyspa Spichrzów

ryc. 1. Ortofotomapa z zaznaczonym obszarem prowadzenia nadzoru archeologicznego.

Wyniki nadzoru archeologicznego.

 Na nadzorowanym obszarze – ze względu na specyfikę (głębokość) prowadzenia prac ziemnych, wymagających natychmiastowego zabezpieczania ścian wykopów szalunkiem
w przebiegu sieci kanalizacyjnej i wodociągowej – obserwacja i dokumentacja stratygrafii nawarstwień była utrudniona, a czasami wręcz niemożliwa. Analiza nawarstwień – zwłaszcza w rejonie ul. Motławskiej – wskazywała na obecność do rzędnej ok. 1,0 m n.p.m. (tj. ok. 1,5 m od p.p.t.) nawarstwień niwelacyjno – gruzowych, związanych z wcześniejszymi, współczesnymi inwestycjami budowlanymi w tym rejonie. Od rzędnej ok. 1,0 m n.p.m. występowała charakterystyczna, czarna warstwa próchnicza datowana ruchomym materiałem zabytkowym na okres późnego średniowiecza i nowożytności. Jej występowanie ograniczało się do rejonu Baszt Stągiewnych oraz do całego przebiegu ul. Motławskiej (wschodnie nabrzeże Wyspy Spichrzów).
W przebiegu ul. Stągiewnej i Chmielnej nie zarejestrowano warstwy próchniczej – zamiast niej zarejestrowano szare, gliniaste namuły, bez materiału zabytkowego. Powyżej namułów znajdowały się warstwy niwelacyjne (przeważnie piasku) związane z wcześniejszymi inwestycjami budowlanymi w tym rejonie. Nawarstwienia niwelacyjno – budowlane z rejonu ul. Stągiewnej i Chmielnej pozbawione były zabytkowego materiału ruchomego.

W trakcie nadzoru odkryto fragment konstrukcji drewnianej, prawdopodobnie średniowieczny narożnik spichlerza lub innego budynku gospodarczego (lokalizacja – ryc.  2). Konstrukcja znajdowała się dokładnie w miejscu posadowienia studni kanalizacyjnej w pobliżu Stągwi Mlecznych. Rzędna konstrukcji drewnianej – 0,85 m p.p.m.  Pobrano wycinek belki konstrukcyjnej do datowania dendrochronologicznego, jednak ze względu na stan zachowania (drewno spróchniałe) nie udało się uzyskać daty. Ze względu na znaczną głębokość odkrycia (ok. 4 m od ppt) prawdopodobne jest datowanie konstrukcji na okres średniowiecza. Wskazuje na to również sama lokalizacja odkrycia – w pobliżu ul. Stągiewnej, która uważana jest  za jeden z najstarszy traktów na Wyspie Spichrzów (Paner 1993, s. 164-165).

miejsce odkrycia narożnika konstrukcji drewnianej

Ryc. 2. Miejsce odkrycia narożnika konstrukcji drewnianej.

Przyjmuje się, że układ drogowy Wyspy Spichrzów wykształcił się w XIV wieku i od tego czasu nie podlegał znaczącym zmianom. W ramach nadzoru nie natrafiono jednak na żadne pozostałości utwardzeń dróg innych niż nowożytne bruki. Prawdopodobne jest, że w średniowieczu ul. Stągiewna, Chmielna i Motławska nie posiadały drewnianej nawierzchni, podobnej do znanej z odkrycia z Gniewu, ul. Wschodnia[1] lub – ewentualnie – drewniane utwardzenia były stopniowo wymieniane na utwardzenia brukowe.

Kolejnym odkryciem w przebiegu ul. Motławskiej – w pobliżu Stągwi Mlecznych i Mostu Stągiewnego – były fragmenty murów i ławy fundamentowej związanej z istniejącą w tym miejscu przynajmniej od początku XVIII w. Wagą Żelaza, a następnie Wagą Lnu i Wełny (lokalizacja – ryc. 3). Fragment nr 1 w rzucie poziomym miał wymiary 3 m długości x 1 m widocznej szerokości (wymiar niepełny – ława wchodziła w profil wykopu). Zachowana wysokość ławy – 0,4 – 0,5 m. Ława wykonana była z ręcznie robionej cegły o wymiarach zbliżonych do cegły gotyckiej (28 x 9 x 12 cm), spojonej dobrą jakościowo zaprawą wapienną. W ławę wplecione były również nieobrobione kamienie. Fragment nr 2 ławy fundamentowej odkryto w równoległym wykopie liniowym . Fragment muru (ściany nośnej zewnętrznej wschodniej; ryc. 4 – fr. nr 3) odkryto także w wykopie tuż pod obecną ul. Stągiewną. Mur nosił widoczne ślady dwufazowości – w górnej partii, nad częścią muru wykonanym z cegieł o wymiarach 28 x 9 x 12 cm w układzie krzyżykowym, znajdowały się 3 rzędy cegieł w innym wątku (główkowym) spojone innym rodzajem zaprawy wapiennej (zaprawa wapienna jasna). Kontynuację ściany nośnej zewnętrznej wschodniej odkryto także w dalszej części wykopu liniowego (fragment nr 4 ). We wszystkich przypadkach relikty architektury nie kolidowały bezpośrednio z planowanymi pracami i  zostały zachowane. Należy dodać, że fragmentaryczność zachowania wschodniej ściany nośnej budynku wagi żelaza była związana z uszkodzeniami związanymi z wcześniejszymi pracami ziemnymi prowadzonymi w tym rejonie w ramach budowy mediów lub innymi inwestycjami. W trakcie nadzoru nie natrafiono na zachodnią i południową ścianę nośną wagi żelaza – prawdopodobnie mury zostały rozebrane w ramach innych inwestycji budowlanych w tym rejonie.

waga żelaza, Wyspa Spichrzów

Ryc. 3. Lokalizacja odkrytych fragmentów ław i murów (kolor czerwony) na rekonstrukcji autorstwa F. Volkholza z 1922 r. (Der Speicherinsel in Danzig).

Na planie autorstwa Grzegorza Sulikowskiego w publikacji Wyspa Spichrzów w Gdańsku. Studium konserwatorsko – urbanistyczne oznaczono hipotetyczną lokalizację tzw. Małego Żurawia, który funkcjonował przy wadze żelaza w XVIII i na początku XIX wieku. Natomiast na rycinie Z. Vogel’a z 1790 r. (ryc. 6) Mały Żuraw znajduje się na wysokości ul. Ciesielskiej.

Ryc. 4. Hipotetyczna lokalizacja tzw. Małego Żurawia wg. G. Sulikowskiego.

Ryc. 5. Mały Żuraw na rycinie Vogel’a z 1790 r.

W trakcie nadzoru archeologicznego – zarówno w miejscach wskazanych przez Sulikowskiego, jaki określonych przez Vogel’a – nie natrafiono na żadne relikty świadczące o funkcjonowaniu żurawia.

Może to świadczyć o możliwości jego lokalizacji poza obszarem objętym pracami budowlanymi lub o całkowitym i drobiazgowym rozebraniu tej budowli w toku licznych, historycznych przebudóww tej części Wyspy Spichrzów.

W dniu 16.05.2016 r.  na styku ul. Chmielnej i Pożarniczej odkryto relikty ściany szczytowej spichlerza Vorrath z XVII wieku (fot. 10). Przed budową spichlerza istniał tam Dwór Smolny i Popielny (do momentu pożaru w 1496 r.), a następnie znajdowała się na tym obszarze cieślarnia.  Prace ziemne zostały wstrzymane, a informacja o odkryciu przekazana Pomorskiemu Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków. Ze względu na bezpośrednią kolizję z reliktami architektury oraz znaczne prawdopodobieństwo uszkodzenia nienaruszonych wcześniejszymi pracami ziemnymi nawarstwień kulturowych podjęto decyzję o przeprowadzeniu na całym obszarze dz. 54 (ul. Pożarnicza) badań archeologicznych. Wykonawcą badań – na zlecenie Dyrekcji Rozbudowy Miasta Gdańska – była firma DETEKT Maciej Stromski Sp. z o.o.

Zabytki ruchome odkryte w trakcie nadzoru.

Zdecydowana większość zabytków ruchomych odkrytych w trakcie nadzoru (ceramika naczyniowa i budowlana, przedmioty metalowe) pochodziła z charakterystycznej, czarnej warstwy próchniczej, którą zarejestrowano w przebiegu wykopów liniowych pod kanalizację sanitarną i deszczową, zwłaszcza w rejonie ul. Motławskiej i przy Stągwiach Mlecznych. Materiał zabytkowy odkryty w warstwie potwierdza jej datowania na okres średniowiecza i wczesnej epoki nowożytnej (XVI w.). Z ceramiki naczyniowej odkryto 21 fragmentów (dna, wylewy, brzuśce, ucha) kamionki, przede wszystkim wytworów pochodzących z niemieckiego Siegburga. Pojedyncze fragmenty kamionki można powiązać z ośrodkiem waldenburskim i westerwaldzkim. Kolejną grupą zabytków jest ceramika naczyniowa o charakterze „codziennym”, użytkowym lub związanym z przechowywaniem wszelkiego rodzaju produktów. Łącznie odkryto 43 fragmenty wylewów, den, brzuśców, nóżek. Zarejestrowano także 2 fragmenty późnośredniowiecznych talerzy. Znaleziono także 1 fragment butelki ceramicznej (szyjka).

W trakcie nadzoru na bieżąco przeszukiwano urobek ziemny wykrywaczem metali. Gdy było to możliwe, prospekcji poddawano także powierzchnię wykopów liniowych (kanalizacja sanitarna i deszczowa). W efekcie pozyskano zbiór metalowych zabytków ruchomych, datowanych na okres średniowiecza i okres nowożytny. Wśród zabytków znajdują się 2 numizmaty: szeląg toruński Augusta III Sasa z 1760 r. oraz liczman norymberski (XV w.). Miejsce odkrycia obu przedmiotów to rejon ul. Motławskiej, w pobliżu Baszt Stągiewnych (ryc. 6). Szeląg toruński został odkryty tuż przy przyczółku Mostu Stągiewnego, na głębokości 1 m p.p.m (ok. 6 m ppt).

Ryc. 6. Lokalizacja odkryć numizmatów.

Wśród innych zabytków należy wymienić późnośredniowieczną sprzączkę od pasa, prawdopodobnie wysadzaną kamieniami, okucie pasa, klamerki od butów, szpilę, sprzączki, nabijki oraz inne, niezidentyfikowane przedmioty.

Najcenniejszym znaleziskiem był destrukt armaty żeliwnej, odkryty w przebiegu wykopu liniowego w ul. Motławskiej. Zabytek znajdował się w nowożytnej warstwie zasypiskowo-gruzowej. Znalezisko – ze względu na rodzaj materiału, z którego zostało wykonane – można datować na koniec XVIII i początek XIX wieku (być może okres wojen napoleońskich). Armata posiada uszkodzenie (pękniecie) lufy, mniej więcej w połowie jej pierwotnej długości. Armaty żeliwne były stosunkowo tanie w produkcji, jednak charakteryzowały się krótszą żywotnością ze względu na większą podatność żeliwa na pękanie (w związku z temperaturą i ciśnieniem, które powstaje w przewodzie lufy w momencie wystrzału). Nie wykluczone jest również mechaniczne uszkodzenie lufy np. w efekcie upadku lub działania siły zewnętrznej.  Prawdopodobne są dwie możliwości związane z jej zdeponowaniem przy wschodnim nabrzeżu Wyspy Spichrzów – mogła zostać porzucona przy załadunku towaru na statek (destrukty armat często były wykorzystywane jako balast) lub została uszkodzona w trakcie pożaru Wyspy Spichrzów w 1813 r. w trakcie oblężenia Gdańska przez wojska rosyjsko-pruskie. Spichlerze służyły okupacyjnym wojskom francuskim jako m.in. magazyny sprzętu wojskowego, także nie jest wykluczone, że pożary i następujące w ich efekcie zawały konstrukcji spowodowały mechaniczne uszkodzenie armaty. Odpowiedzi na pytania przyniesie dopiero opracowanie zabytku po jego oczyszczeniu i konserwacji. Obecnie trwają starania o pozyskanie funduszy na konserwację reliktów armaty.

Ryc. 7. Lokalizacja miejsca odkrycia destruktu armaty.

W świetle odkryć dokonanych w trakcie nadzoru archeologicznego realizowanego w ramach zadania „Przebudowa ul. Stągiewnej (etap 1 i 2)” należy stwierdzić, że  dalsze zagospodarowanie północnego cypla Wyspy Spichrzów (mimo znacznego stopnia przebadania tego obszaru) będzie wymagało prowadzenia kolejnych badań archeologicznych, z rozważeniem konieczności ich prowadzenia w trybie wyprzedzającym.