Archeologiczne badania powierzchniowe (obszar 16-30 i 16-31) – gm. Kołczygłowy, Miastko, Trzebielino, Tuchomie, Borzytuchom

Badania powierzchniowe na obszarze AZP 16-30  i 16-31 w ramach zadania pt. „Przeprowadzenie prac rozpoznawczo-dokumentacyjnych w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski na wybranych obszarach realizowane w ramach Krajowego programu ochrony i opieki nad zabytkami na lata 2014-2017 (część XV)” prowadzone były na zlecenie Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Obejmowały teren gmin Kołczygłowy, Miastko, Trzebielino, Tuchomie i Borzytuchom. Badania terenowe przeprowadzone zostały jesienią 2015 r.  Brali w nich udział studenci i absolwenci kierunku archeologia pod kierownictwem Macieja Stromskiego.

mapa obszaru AZP 16-31  mapa obszaru AZP 16-30

Rezultatem badań powierzchniowych obszaru AZP 16-30 było włączenie do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków 21 stanowisk (10 z badań powierzchniowych, 6 z badań archiwalnych, 5 obszarów historycznych wsi). W tej liczbie znajduje się 5 stanowisk, na których zinwentaryzowano zabytkowy materiał ruchomy – 44 fragmenty ceramiki średniowiecznej i nowożytnej oraz jeden fragment wióra krzemiennego. Większość stanowisk jest mała, o powierzchni do 0,5 h oraz o niskim stopniu zagęszczenia materiału ruchomego na powierzchni. Na obszarze zadokumentowano 8 śladów (punktów) osadniczych, 1 osadę oraz 5 cmentarzysk kurhanowych.

Warunki osadnicze na przestrzeni dziejów na omawianym obszarze, jak również na całej ziemi miasteckiej, nie były sprzyjające i atrakcyjne (Rybicki 1971). W efekcie obszar ten nie był gęsto zaludniony oraz przejawiał niski stopień rozwoju gospodarczego. Zależności te znajdują również odzwierciedlenie w ilości i skromności pozyskanego materiału archeologicznego. Zauważyć należy jednak, że analogicznie sytuacja wygląda na innych obszarach AZP w otoczeniu obszaru 16-30 – na większości z nich ilość zarejestrowanych stanowisk archeologicznych również jest niewielka (Borkowski 2005; Kozerska 1983, 1984).

Najstarszym materiałem pozyskanym w trakcie badań terenowych jest wiór krzemienny ze stanowiska Barkocin 5, AZP 16-30/11. Wykonany został z lokalnego krzemienia bałtyckiego. Można go ogólnie datować na epokę kamienia. Następną w kolejności chronologicznej znalezisk jest ceramika wczesnośredniowieczna ze stanowiska Wiatrołom 3, AZP 16-30/12.

wiór krzemienny z Barkocina ceramika średniowieczna z miejscowości Wiatrołom

Ze średniowieczem związane są jedynie 4 fragmenty ceramiki odkryte na 3 stanowiskach. Tak mała ilość materiału nie pozwala na jakiekolwiek analizy i wnioski co do historii i roli tych miejsc.

Drugą grupę zabytków stanowiła ceramika nowożytna w liczbie 40 fragmentów. Odnaleziona została na pięciu stanowiskach. Wysoka koncentracja (28 fragmentów) wystąpiła tylko w jednym przypadku, na stanowisku AZP 16-30/7 (rejon wsi Wiatrołom). Występowanie tych materiałów wokół miejscowości potwierdza zasięg osadnictwa, który nie różnił się od tego, który znany jest z archiwalnych źródeł kartograficznych.

Badania powierzchniowe na obszarze AZP 16-31 umożliwiły wprowadzenie do ewidencji 42 stanowisk archeologiczych. W tej liczbie znajduje się 14 stanowisk, na których zinwentaryzowano zabytkowy materiał ruchomy (w tym 8 stanowisk nowoodkrytych i 6 archiwalnych z badań powierzchniowych J. Bednarczyka). Na 18 stanowiskach z poprzednich badań AZP nie znaleziono zabytków ruchomych (weryfikacja negatywna). Brak zabytków ruchomych na powierzchni stanowisk archiwalnych wynikał przede wszystkim z ich lokalizacji na terenie nie zaoranym – łąkach bądź ugorach. Ponadto, włączono do ewidencji 5 stanowisk archiwalnych, na wzmianki o których natrafiono w trakcie kwerendy. Ostatnią kategorią stanowisk są obszary historycznych wsi o metryce średniowiecznej lub wczesno nowożytnej – do wojewódzkiej ewidencji zabytków włączono 3 wsie (Łubno, Modrzejewo i Przyborze).

Szczególnym odkryciem jest stanowisko o własnej formie terenowej – grodzisko
w miejscowości Barkocin (zlokalizowane w wyniku analizy zobrazowania LIDAR) oraz miejsce lokacji kaplicy średniowiecznej w Łubnie (zlokalizowanie dzięki kwerendzie kartograficznej).

W czasie prac terenowych zinwentaryzowano 61 fragmentów ceramiki, 1 zabytek krzemienny (odłupek z krzemienia pomorskiego) oraz 5 przepalonych kości ludzkich pozyskanych ze zniszczonego grobu skrzynkowego. Materiał zabytkowy jest głównie reprezentowany przez ceramikę wczesnośredniowieczną oraz nowożytną. Większość stanowisk jest mała, o powierzchni do 0,5 h oraz o niskim stopniu zagęszczenia materiału ruchomego na powierzchni. Na obszarze zadokumentowano 45 śladów (punktów) osadniczych, 2 osady, a w ramach kwerendy archiwalnej uzyskano informacje o 6 cmentarzyskach, w tym dwóch kurhanowych.

Najstarszym materiałem pozyskanym w trakcie badań terenowych są fragmenty przepalonych kości ludzkich pochodzące ze zniszczonego grobu skrzynkowego ze stanowiska Przyborze 6, AZP 16-31/3. Pochówek został odkryty w profilu dzikiej żwirowni. Płyty kamienne, tworzące konstrukcję grobu, były poprzemieszczane w wyniku działań człowieka, wypełnisko grobu było naruszone. Zniszczenia nastąpiły stosunkowo niedawno, ponieważ profile – negatywy po płytach kamiennych były świeże, nie oberwane. Stanowisko Przyborze 3, wraz z pozostałymi stanowiskami (cmentarzyskami) z tej miejscowości (Przyborze 1, Przyborze 2), tworzy niewielki kompleks sepulkralny o ewidentnych prawidłowościach związanych z lokalizacją. Cmentarzyska k. pomorskiej z Przyborza lokowane były na szczytach wzniesień położonych wzdłuż rzeki Poleśnicy.

zniszczony grób skrzynkowy z Przyborza

Kolejnym materiałem zabytkowym pozyskanym w trakcie badań terenowych jest przepalona ceramika pochodząca z okresu wpływów rzymskich ze stanowiska Modrzejewo 7, AZP 16-31/25. Jest to zarazem jedyny materiał pozyskany z tego okresu na całym obszarze. W ramach obszaru i wcześniejszych badań powierzchniowych J. Bednarczyka zinwentaryzowano jeszcze 4 inne stanowiska z ceramiką z okresu wpływów rzymskich, identyfikowanych z kulturą wielbarską. Skromność materiału pozwala domniemywać o efemerycznym i przejściowym charakterze osadnictwa w tym okresie na omawianym obszarze. Na sąsiednich obszarach AZP (dla których dostępne są sprawozdania, archiwum WOUZ Delegatura Słupsk) również można zauważyć prawidłowość polegającą na minimalnej (po 3-4 ślady osadnicze na obszar) reprezentacji stanowisk pochodzących z tego okresu. Wyjątkiem jest jedynie obszar 15-32, gdzie notuje się 22 stanowiska wiązane z kulturą wielbarską i oksywską (ślady i punkty osadnicze). W regionie nie notuje się również cmentarzysk z tego okresu.

Kolejną grupę zabytków zarejestrowanych w trakcie badań terenowych należy łączyć z okresem wczesnego średniowiecza. Ogółem na obszarze zarejestrowano 15 stanowisk z tej epoki (12 nowoodkrytych, 3 z badań powierzchniowych J. Bednarczyka), przeważnie punktów osadniczych (14) i jedną osadę. W zdecydowanej większości stanowiska wczesnośredniowieczne koncentrują się w rejonie na zachód od wsi Modrzejewo, nad rzeką Kamienica. Wskazuje to na wczesną metrykę tej miejscowości, co zresztą znajduje potwierdzenie w przekazach historycznych, w których istnienie Modrzejewa jest udokumentowane na II połowę XIV w. (Piasek 2015, s. 91). Nie ulega wątpliwości, że osada wzmiankowana w źródle XIV – wiecznym istniała już od dłuższego czasu.

ceramika wczesnośredniowieczna z Modrzejewa

Być może w kontekście wczesnego średniowiecza istotnym jest odkrycie w trakcie badań powierzchniowych (zlokalizowane na podstawie danych LIDAR) grodziska nad Jeziorem Granicznym, w miejscowości Barkocin. Ze względu na największą frekwencję stanowisk wczesnośredniowiecznych na obszarze można byłoby podjąć próbę powiązania ich z grodziskiem, jako przejawu podejmowania aktywności gospodarczo – osadniczej przez ludność, która związana byłaby z grodziskiem w Barkocinie. Jednak bez weryfikacji wykopaliskowej i ustalenia chronologii grodziska teorię tę należy na razie traktować jako roboczą i jako zachętę do przeprowadzenia dalszych działań badawczych.

Z okresem średniowiecza związanych jest 5 stanowisk archeologicznych – 2 punkty osadnicze z Modrzejewa, miejsce lokacji kaplicy w Łubnie oraz 2 obszary historycznych wsi (Modrzejewo, Łubno). O ile stanowiska z Modrzejewa potwierdzają średniowieczną metrykę wsi i nie mają szczególnego znaczenia poznawczego, to odkrycie z Łubna jest bardziej interesujące w kontekście historii regionu. Mimo przeprowadzenia szczegółowej kwerendy dostępnych publikacji i źródeł nie udało się autorowi znaleźć wiarygodnych informacji na temat historii kaplicy. Większość dostępnych informacji znajduje się na stronach niemieckojęzycznych i jest przekształconym przekazem byłych niemieckich mieszkańców Łubna i okolic. Według dostępnych informacji, kaplica miała powstać niedługo po przejęciu okolicznych ziem przez Krzyżaków i może być związana z fundacją Bronisza Puttkamera, właściciela okolicznych ziem. Prawdopodobne jest również, że kaplica została zlokalizowana na miejscu wcześniejszego, pogańskiego kultu. Przy kaplicy miał być również zlokalizowany pierwszy cmentarz w Łubnie. Nie znana jest afiliacja parafialna kaplicy. W związku z wybudowaniem kościoła w Łubnie w 1635 r. kaplica straciła na znaczeniu i pełniła funkcje pomocnicze, by w XIX wieku zupełnie stracić sakralne znaczenie. Sam budynek był jednak utrzymywany przez miejscową ludność, mimo nie pełnienia jakiejkolwiek funkcji. Kaplica została rozebrana w 1947 r. przez miejscową ludność – w tym kontekście zastanawiające jest, że na żadnej archiwalnej mapie niemieckiej z XIX i XX wieku na szczycie wzgórza nie ma zaznaczonego obrysu kaplicy. Obecnie na szczycie wzgórza znajdują się współcześnie zrekonstruowane mury kaplicy (po 2006 r.)

kaplica w Łubnie na mapie Messtichblatt

Z okresem nowożytnym związanych jest 18 stanowisk, które koncentrują się przede wszystkim w rejonie wsi Modrzejewo, Nowe Huty i Łobzowo. Występowanie materiałów zabytkowych wokół tych miejscowości potwierdza zasięg osadnictwa, który nie różnił się od tego, który znany jest z archiwalnych źródeł kartograficznych i dokumentów związanych z lustracjami podatkowymi. W związku z tym rejestracja tych stanowisk nie ma większego znaczenia poznawczego.

Badania powierzchniowe na obszarach 16-30 i 16-31 jako pierwsze zostały  zrealizowane w sposób kompletny – tj. z wykonanym etapem archiwalnym, terenowym i stworzeniem kompletnej dokumentacji archeologiczno-konserwatorskiej.