Wykopaliskowe badania archeologiczne we Władysławowie – Ostrowie, gm. Władysławowo, woj. pomorskie

Badania archeologiczne na stanowisku Władysławowo – Ostrowo 13,  AZP 02-40/13 przeprowadzono w związku z planami zabudowy jednej z działek infrastrukturą o charakterze letniskowo – rekreacyjnym.

I. Lokalizacja i opis fizjograficzny 

Obszar badań zlokalizowany jest w zachodniej części miejscowości Ostrowo, około 50 m północ od ulicy Nowej. Teren zajmowany przez stanowisko Władysławowo – Ostrowo 13 leży na tzw. Kępie Ostrowskiej.

Lokalizacja obszaru badań archeologicznych we Władysławowie        Zdjęcie lotnicze - wykopy archeologiczne na stanowisku Władysławowo-Ostrowo 13 - fot. T. Zielenkiewicz

Ta najmniejsza z wysoczyzn pobrzeża charakteryzuje się dwudzielną budową: jej zachodni fragment to wysoczyzna morenowa, do której od wschodu przylega niski poziom akumulacyjny zbudowany z piasków pochodzenia eolicznego o miąższości do kilkunastu metrów. Kępa Ostrowska jest erozyjnym ostańcem plejstoceńskim, odciętym od Kępy Swarzewskiej wodami ostatniego zlodowacenia. Jej budowa geologiczna ma cechy zaburzeń glacjotektonicznych, przejawiającą się zróżnicowaną litologią i stratygrafią na niewielkich odcinkach (Bogaczewicz-Adamczak B., Drwal J., Gołębiewski R., Król D., Miotk-Szpiganowicz G. 1987, s. 60). Zachodnia część wysoczyzny zbudowana jest przede wszystkim z glin zwałowych, na podstawie których wykształciły się gleby bielicowe. Od północy Kępę Ostrowską oddziela od morza pasmo wydm oraz Błota Karwieńskie, od południa granicę ostańca tworzą Błota Bielawskie. Błota Karwieńskie mają charakter wybitnie podmokły (lustro wody znajduje się już na 0,5 m od powierzchni gruntu) i aż do początku XX wieku były zbiornikiem wodnym o charakterze słonowodnego jeziora (Król, Rudnicka 1990, s. 108). Specyfika budowy geologicznej i lokalizacji Kępy Ostrowskiej na terenach z bardzo dogodnym dostępem do wody spowodowało, że był to obszar atrakcyjny pod względem osadniczym już od okresu atlantyckiego.

II. Historia badań archeologicznych Kępy Ostrowskiej oraz stanowiska Władysławowo-Ostrowo 13

Obecność człowieka w rejonie Kępy Ostrowkiej  rejestruje się od mezolitu (Król, Rudnicka 1990, Kobusiewicz 1999), który na tym obszarze jest szczególnie dobrze reprezentowany przez stanowiska kultury chojnicko-pieńkowskiej (w części wschodniej Kępy, na poziomie akumulacji eolicznej). Dane archeologiczne wskazują, że osadnictwo późniejszych kultur pradziejowych, od neolitu do średniowiecza, koncentrowało się przede wszystkim w zachodniej, wyższej części Kępy Ostrowskiej (Król, Rudnicka 1990). Kępa Ostrowska jest stosunkowo dobrze rozpoznana pod kątem archeologicznym: pierwsze badania (powierzchniowe) prowadzone były w okresie międzywojennym przez L. Sawickiego i J. Kostrzewskiego. Ich efektem było wydzielenie 25 stanowisk archeologicznych, datowanych na okres mezolitu i neolitu. Wszystkie koncentrowały się w północno-wschodniej części Kępy, na poziomie akumulacyjnym pochodzenia eolicznego. Materiały z badań międzywojennych zaginęły w okresie II wojny światowej. Nie jest znana dokładna lokalizacja stanowisk wydzielonych przez J. Kostrzewskiego. Wznowienie badań na Kępie Ostrowskiej nastąpiło w 1959 r. z inicjatywy Muzeum Archeologicznego w Gdańsku i miało charakter wyrywkowo prowadzonych badań powierzchniowych. W latach 1974 – 1979 przeprowadzono systematyczne badania powierzchniowe w wyniku których zlokalizowano 34 stanowiska i ślady osadnicze (Bogaczewicz-Adamczak B., Drwal J., Gołębiewski R., Król D., Miotk-Szpiganowicz G. 1987, s. 52). W tym okresie przeprowadzono również badania wykopaliskowe na 4 stanowiskach, jednak w dostępnej literaturze brak informacji o wynikach tych badań. Nie wiadomo również, które dokładnie z 34 stanowisk poddano badaniom wykopaliskowym.

Kolejnym etapem badań Kępy Ostrowskiej były lata 1981 – 1983. W ramach programu opracowanego przez pracowników Muzeum Archeologicznego w Gdańsku przeprowadzono 4 typy działań: badania powierzchniowe Kępy, badania wykopaliskowe stanowisk zagrożonych, badania paleogoeograficzne związane z rekonstrukcją dawnego środowiska przyrodniczego oraz objęto ochroną konserwatorską stanowiska o znacznych walorach naukowo-poznawczych. W ramach tego programu objęte rozpoznaniem zostało także stanowisko Władysławowo – Ostrowo nr 13.

Stanowisko Władysławowo – Ostrowo nr 13 znajduje się w północnej części Kępy Ostrowskiej i przylega do martwego klifu, z którego podnóża okresowo wypływa woda podziemna. W 1983 r. na stanowisku założono 4 wykopy o łącznej powierzchni 2 arów. Ich lokalizacja nie jest sprecyzowana, ponieważ w dostępnych materiałach i publikacjach można napotkać tylko informację o ich lokalizacji w północnej części stanowiska (Bogaczewicz-Adamczak B., Drwal J., Gołębiewski R., Król D., Miotk-Szpiganowicz G. 1987, s. 55; Król D., Rudnicka D. 1990). Na badanym obszarze zarejestrowano 10 obiektów, w tym 5 palenisk. Obiekty usytuowane były na powierzchni piasku, rzadziej żwiru, bezpośrednio pod 15-cm warstwą humusu. Inwentarze obiektów nawiązywały do kultury rzucewskiej. W materiałach z warstwy podglebia i z powierzchni stanowiska wyróżniono pojedyncze zabytki krzemienne, typowe dla kultury chojnicko-pieńkowskiej (rdzenie jednopiętowe, zbrojniki), fragmenty ceramiki k. łużyckiej, kultury pomorskiej, z okresu wpływów rzymskich i z wczesnego średniowiecza (Bogaczewicz-Adamczak B., Drwal J., Gołębiewski R., Król D., Miotk-Szpiganowicz G. 1987, s. 55).

Kolejne badania na stanowisku nr 13 prowadzone były przez Janinę Kurowską w 2011 r. Objęły obszar działki 63/18. Niestety, ale omówienie wyników tych badań nie jest możliwe ze względu na brak dostępu do sprawozdania.

Stanowisko Władysławowo – Ostrowo nr 13 badane było także w 2014 r. przez Ewę i Piotra Fudzińskich. Badania objęły obszar pod zbiornik retencyjny na działce 64/12. Powierzchnia wykopu wyniosła ok. 3 arów. W efekcie badań odsłonięto pozostałości dwóch obiektów – palenisk.Z jednego z palenisk (obiekt nr 1) pozyskano 20 fr. ceramiki datowanej na okres wczesnej epoki żelaza.

III. Przebieg i metodyka prac na stanowisku

 Badania archeologiczne na stanowisku Władysławowo – Ostrowo nr 13  przeprowadzono w październiku 2015 r. Pracami kierowali M. Stromski i T. Zielenkiewicz. Podczas pierwszego etapu wytyczono 9 wykopów zgodnie z obrysem i zasięgiem projektowanej zabudowy letniskowej. Wykopy 1-6 oraz 8 miały wymiary 6 x  8,5 m, wykop nr 7: 10 x 3,5 m, wykop nr 9: 14 x 9,5 (kształt litery L). Lokalizacja wykopów oparta została na siatce arowej. Łączna powierzchnia wykopów wyniosła ok. 600 m2.

Lokalizacja wykopów archeologicznych

Warstwa humusu eksplorowana była ręcznie, a w przypadku, gdy była taka możliwość, przesiewano urobek na sitach. Miąższość humusu wahała się w granicach od 20 do 30 cm. Pod humusem, w wykopach 1-4, wystąpiły gleby bielicowe (piaski pochodzenia eolicznego), natomiast w wykopach 5-9 pod warstwą humusu występowała ciężka, ciemnożółta, zwałowa glina (calec). Eksplorację prowadzono warstwami mechanicznymi o miąższości 10 cm. Dokumentację fotograficzną każdego z wykopów (dron) wykonano dla 3 poziomów: po zdjęciu humusu, po eksploracji warstwy ok. 10 – 15 cm i na poziomie rzędnej budowlanej (ok. 50 cm od powierzchni gruntu). Wszystkie wykopy wpisane zostały w układ siatki arowej. Zabytki ruchome lokalizowane były z dokładnością do ćwiartki metra kwadratowego. Ogółem zarejestrowano 7 obiektów archeologicznych, wszystkie były zlokalizowane w wykopach 1-4.

 IV. Wyniki prac wykopaliskowych

W wyniku prac wykopaliskowych zadokumentowano 7 obiektów archeologicznych o nieustalonej chronologii.

Obiekt nr 1 (wykop 1): W rzucie regularny obiekt o wymiarach na linii N-S – 71 cm, W-E – 75 cm, głębokość 45 cm. Wypełnisko jednowarstwowe: ciemnoszary piasek ze śladami spalenizny. W profilu obiekt posiadał kształt regularny, zbliżony do prostokątnego. W wypełnisku nie odkryto zabytków ruchomych. Funkcja: nieokreślona – jama gospodarcza?

Obiekt nr 2 (wykop 1): W rzucie nieregularny obiekt o wymiarach na linii N-S 80 cm, W-E 90 cm, głębokość 7-9 cm. Wypełnisko jednowarstwowe: ciemnoszary piasek ze śladami spalenizny. W profilu obiekt posiadał kształt nieregularny. W wypełnisku nie odkryto zabytków ruchomych. Funkcja: palenisko?

Obiekt nr 3 (wykop 4): W rzucie nieregularny obiekt kształtem zbliżony do okrągłego posiadał wymiary na linii N-S 140 cm, na linii W-E 150 cm i głębokość 10-12 cm. Wypełnisko: czarny piasek ze śladami spalenizny i przepalonymi kamieniami. W profilu obiekt posiadał kształt nieregularny. W wypełnisku nie odkryto zabytków ruchomych. Funkcja: palenisko

Obiekt nr 4 (wykop 4): W rzucie regularny obiekt o kształcie koła i średnicy 35 cm, głębokość 20 cm. Wypełnisko jednowarstwowe: ciemnobrązowa glina z piaskiem. W profilu obiekt posiadał kształt nieckowaty. W wypełnisku nie odkryto zabytków ruchomych. Funkcja: dołek posłupowy.

Obiekt nr 5 (wykop 4): W rzucie regularny obiekt o kształcie koła i średnicy 25 cm, głębokość 15 cm. Wypełnisko jednowarstwowe: ciemnobrązowa glina z piaskiem. W profilu obiekt posiadał kształt nieckowaty. W wypełnisku nie odkryto zabytków ruchomych. Funkcja: dołek posłupowy.

Obiekt nr 6 (wykop 3): W rzucie nieregularny obiekt kształtem zbliżony do owalnego posiadał wymiary na linii N-S 140 cm, na linii W-E 150 cm i głębokość 30-35 cm. Wypełnisko: ciemnobrązowa glina z piaskiem. W profilu obiekt posiadał kształt nieregularny, zbliżony do nieckowatego. W wypełnisku nie odkryto zabytków ruchomych. Funkcja: nieokreślona – jama gospodarcza?

Obiekt nr 7 (wykop 3): W rzucie regularny obiekt o kształcie koła i średnicy 45 cm, głębokość 25 cm. Wypełnisko jednowarstwowe: pomarańczowa polepa i piasek ze śladami spalenizny. W profilu obiekt posiadał kształt ostrosłupa. W wypełnisku nie odkryto zabytków ruchomych. Funkcja: dołek posłupowy?

wykop nr 4 z widocznym obiektem 3 (palenisko) oraz warstwą kulturową

Z wykopów 1-9 pozyskano ogółem 52 fragmenty ceramiki. W większości można ją wydatować na okres wczesnej epoki żelaza (38 fragmentów). 7 fragmentów datowanych jest na późne średniowiecze / nowożytność, kolejnych 7 fr. na nowożytność. Odkryto również 12 zabytków krzemiennych, w tym 10 odłupków, 1 rdzeń i 1 wiór krzemienny. Zdecydowanie przeważają wyroby z krzemienia pomorskiego (jaskółcze chlebki). Odkryto 1 odłupek wykonany z krzemienia bałtyckiego. Wśród zabytków wydzielonych wyróżniono dwa przedmioty: ołowiany ciężarek oraz mosiężny lub brązowy fragment rylca o czworokątnym przekroju. Oba przedmioty należy wiązać z okresem nowożytnym. Wyraźna koncentracja zabytkowego materiału ruchomego występowała w części N badanego obszaru, w wykopach 1-4.

V. Podsumowanie i wnioski konserwatorskie

 W efekcie przeprowadzonych badań  zarejestrowano i zadokumentowano 7 obiektów archeologicznych oraz pozyskano liczny zbiór zabytkowego materiału ruchomego. Dystrybucja zabytków i obiektów archeologicznych potwierdza ustalenia zawarte w literaturze (Bogaczewicz-Adamczak B., Drwal J., Gołębiewski R., Król D., Miotk-Szpiganowicz G. 1987; Król D., Rudnicka D. 1990) o intensywnym wykorzystywaniu partii krawędziowych Kępy Ostrowskiej o najdogodniejszym dostępie do zasobów wodnych. Odkrycie obiektów archeologicznych w postaci dołów posłupowych może wskazywać na lokalizację i funkcjonowanie trwałych konstrukcji mieszkalnych, co byłoby zupełnym novum w dotychczasowych badaniach Kępy Ostrowskiej – pozostałości konstrukcyjnych chat nie odkryto w trakcie wcześniejszych badań archeologicznych.
W związku z nie pozyskaniem z obiektów archeologicznych żadnego materiału zabytkowego nie jest możliwe ustalenie ich chronologii. Materiał ceramiczny pozyskany z powierzchni wykopów  można datować na wczesną epokę żelaza, co koresponduje z odkryciami z badań Ewy i Piotra Fudzińskich z działki 64/21, położonej ok. 150 m na wschód od terenu omawianych badań.

Nie ulega wątpliwości, że przebadany obszar stanowiska Władysławowo – Ostrowo, stan. 13 wchodzi w skład większej osady istniejącej na tym obszarze. Szczególny charakter mają partie krawędziowe Kępy i wzdłuż nich należy spodziewać się największej intensyfikacji obiektów i zabytków archeologicznych.

VI. Bibliografia:

Bogaczewicz-Adamczak B., Drwal J., Gołębiewski R., Król D., Miotk-Szpiganowicz G. 1987. Studia archeologiczno-paleogeograficzne Kępy Ostrowskiej na Pobrzeżu Kaszubskim. Przegląd Archeologiczny, nr 34, s. 49–81.

Kobusiewicz M. 1999. Ludy łowiecko-zbierackie północno-zachodniej Polski. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań.

Król D., Rudnicka D. 1990. Stan rozpoznania archeologicznego terenu wysoczyzn nadmorskich w województwie gdańskim. Pomorania Antiqua, t. 14, s. 101–121.

Weisbrodt D. 2008. Wpływ człowieka na środowisko przyrodnicze w rejonie Kępy Ostrowskiej na Pobrzeżu Kaszubskim w świetle wyników analizy pyłkowej, Landform Analysis, vol. 9, s. 260 – 263.