Wykopaliska ratownicze na Wyspie Spichrzów w Gdańsku, ul. Pożarnicza

Badania archeologiczne w Gdańsku na Wyspie Spichrzów  prowadzono w sierpniu 2016 roku. Były one związane z realizacją inwestycji pt “Przebudowa ulicy Stągiewnej etap 2”. Prace wykopaliskowe były prowadzone na północnej części wyspy, wzdłuż ul. Pożarniczej.

Bez tytułu 1_html_m3a5e52b9
Ryc.1 Mapa północnego cypla Wyspy Spichrzów z zaznaczonym zakresem badań archeologicznych.

Historia zabudowy na wyspie sięga XIV wieku i jest związana z powstaniem w 1331 roku rzeźni nad Motławą. Od 1494 na jej północnej części funkcjonowały Dwór Smolny (Teerhof) i Dwór Popielny (Aschhof). Dalej ku południowemu-wschodowi znajdowała się miejska Cieślarnia (na wysokości ul. Chmielnej 112–113, nad Nową Motławą), ku południowemu-zachodowi – między dworami a rzeźnią – wznoszono na wschodnim brzegu Motławy spichrze, jeszcze dalej na południe od rzeźni, od obecnej ul. Owsianej (Mausegasse) do Jaglanej (Kiebitzgasse), w 2. połowie XIV wieku powstały składy drewna.Na początku XV wieku było 120 spichrzy połączonych przez położoną na osi północ- południe ulicę Chmielną. W 1494 Wyspę Spichrzy zniszczył pożar, w którym spłonęły także oba dwory  i w rok później zostały przeniesione na południową część wyspy. Po przekopaniu Nowej Motławy w 1576 roku Spichlerze stały się wyspą. Przeniesiono wówczas na  Ołowiankę miejską Cieślarnię, w 1614 budując w jej miejsce Dwór Zapasów. W 1600 roku istniały prowadzący z obecnej ul. Żytniej na ul. Szopy most i brama Rogoźników.

W 1614 roku na terenie obecnej ulicy Pożarniczej (ówczesna Chmielna 113 wg planu Buhsego) powstał pierwszy spichlerz- “Biały Zapas” (nazywany również “Vorrath”, prawdopodobnie od nazwiska właściciela) funkcjonujący do okresu wojen napoleońskich (zniszczony w 1813 roku przez ostrzał artylerii rosyjsko-pruskiej). Od tego czasu zaznaczany na mapach jako ruina. Prawdopodobnie rozebranie resztek spichlerza nastąpiło w II połowie XIX w. Również w tym czasie nastąpiło przesunięcie przebiegu ul. Pożarniczej na obszar rozebranego spichlerza. Pod koniec XIX wieku w ciągu ul. Chmielnej, Pożarniczej i Motławskiej zbudowano tory kolejki wraz z obrotnicami, służącej do transportu towarów do i z spichlerzy.

Zdjęcie lotnicze wykopalisk w "Białym Zapasie"
Ryc. 2 Zdjęcie lotnicze przebiegu wykopu archeologicznego w spichlerzu “Biały Zapas” z widocznymi resztkami spalonej podłogi z pożaru w 1813 roku.

W trakcie badań archeologicznych zarejestrowano istnienie warstwy gruzowej – zasypiska spichlerza (XIX wiek). Pod warstwa zasypiskową natrafiono warstwę spojonych dziegciem odpadów produkcyjnych, wiązanych z funkcjonowaniem Dworu Smolnego i Popielnego. Składały się na nią obręcze beczek, dna beczek, klepki beczek, fr. mat słomianych, plecionek, gałęzie, wióry i trociny, kora drzewna.

Odkryto również mury obwodowe spichlerza Vorrath oraz mur działowy, który przenosił obciążenie stropów poszczególnych kondygnacji spichlerza. Analiza przewiązań styków murów pozwala na stwierdzenie, że są równoczasowe. Mur zachodni został zniszczony w części centralnej przez obrotnicę kolejową podobnie jak i wschodni (budowa zaczepów i kotw stabilizujących nabrzeże od strony przekopu Motławy).

Oprócz ceramiki, której odkryto niewielką ilość (zaledwie kilkanaście fragmentów, datowanych na późne średniowiecze/ wczesną nowożytność), należy wymienić także plakietkę pielgrzymią (maryjna, tzw. „domek” lub „kapliczka”), 1 monetę – brakteata krzyżackiego typu krzyż maltański (datowany na XIV w). Wśród innych zabytków wydzielonych znalazły się:  narzędzie krzemienne z krzemienia bałtyckiego, trzewik pochwy noża, nabijki mosiężne na pas i na torbę skórzaną, 2 naparstki mosiężne.  W trakcie badań pozyskano również 4 dna beczek, w tym dna oznaczone gmerkami bednarskimi.

zabytki z Wyspy Spichrzów w Gdańsku
Ryc. 3. Brakteat krzyżacki oraz plakietka pielgrzymia.